Słowo ‚powinno’ w aktach prawnych z zakresu bhp. Wskazówki interpretacyjne

Słowo „powinno” w aktach prawnych z zakresu bhp. Wskazówki interpretacyjne.

Polskie prawodawstwo, a w szczególności przepisy prawne z zakresu bhp, obfitują
w mnogość zwrotów, w których używane jest słowo „powinno”. W wielu sytuacjach,
w szczególności podczas wykonywania głównego zadania pracowników służby bhp, jakim jest doradztwo w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, tworzą się problemy interpretacyjne
związane z wyborem właściwego rozwiązania. Problemy te wiążą się właśnie z niedookreślonym znaczeniem słowa „powinno”. Dlatego też tak ważne jest prawidłowe poznanie zasad interpretacji przepisów prawnych, w których ono występuje, czego następstwem będzie znaczne ułatwienie wykonywanych obowiązków.

Umiejscowienia przepisów bhp w systemie prawa

Starając się zrozumieć zasady intepretacyjne, należy mieć na uwadze określone zwroty, do których należy przepis prawny, norma prawna oraz zasady.

Przepis prawny to każda zdaniokształtna jednostka tekstu, wyodrębniona w akcie normatywnym (akcie prawnym) przez artykuł, paragraf, punkt lub w innej postaci zdaniowej [1].

Norma prawna to reguła postępowania stworzona na podstawie przepisów prawnych, która zawiera warunki powinnego zachowania się, regułę tegoż zachowania i konsekwencję niezastosowania się do wymogów reguły [1].

Zasady są to wszelkie przyjęte normy właściwego zachowania mające na celu poprawę
i zapewnienie odpowiednich warunków bezpieczeństwa i higieny pracy, do których można zaliczyć instrukcje bhp, dokumentację techniczno-ruchową, polskie normy, procedury wewnętrzne, wewnętrzne zarządzenia lub uchwały przedsiębiorstwa.

Bezpieczeństwo i higiena pracy stanowi zbiór norm prawnych, przepisów prawa oraz zasad dotyczących warunków pożądanego zachowania się w środowisku pracy oraz zapewnienia odpowiednich warunków pracy. Dlatego systematyka obowiązywania poszczególnych aktów prawnych jak również ich hierarchia stanowi jeden z podstawowych elementów podejmowania decyzji dotyczących organizacji pracy i zapewnienia stosownych do wymagań prawnych warunków pracy a także właściwego interpretowania podstaw prawnych. Pomaga również w wyszukiwaniu określonych informacji, dążeń, jak i rozwiązywaniu wątpliwości co do obowiązywania aktu prawnego lub przepisu prawnego.

Normy prawne są określane za pomocą aktów prawnych, które mają określoną moc obowiązywania, tworząc tym samym system źródeł prawa.

System źródeł prawa

Źródłem prawa nazywa się decyzje organów państwowych tworzące prawo oraz formy, które przybierają akty tworzenia prawa [1].

Zgodnie z zapisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyróżnia się źródła prawa powszechnie obowiązującego oraz źródła prawa o charakterze wewnętrznym. Dodatkowo wyróżnia się źródła prawa instytucji międzynarodowych, takich jak Unia Europejska, której to wydawane akty prawne również mają moc obowiązującą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Źródła prawa krajowego

Adresatami prawa powszechnie obowiązującego są wszystkie podmioty znajdujące się na terenie Rzeczypospolitej Polskiej []. Hierarchiczność źródeł prawa powszechnie obowiązującego przedstawia się następująco (od aktu najważniejszego do najmniej ważnego):

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej;

2. Ustawy;

3. Umowy międzynarodowe (jeżeli umowa międzynarodowa wydana jest za uprzednia zgodą ustawy, to jej moc obowiązywania jest wyższa niż ustawy);

4. Rozporządzenia;

5. Akty prawa miejscowego.

Adresatami prawa o charakterze wewnętrznym są jednostki organizacyjne podległe organowi władzy publicznej, który wydał dany akt [1]. Odnoszą się one więc do poszczególnych organów władzy publicznej i obowiązują w ich wewnętrznym systemie. Nie mogą stanowić podstawy wydania decyzji wobec obywateli. Wydawane są w postaci uchwał i zarządzeń. Akty te mogą dotyczyć również spraw, które są bezpośrednio związane z bezpieczeństwem i higieną pracy
i normują określone aspekty w tym zakresie w danej organizacji.

Źródła prawa międzynarodowego

Oprócz powyższego, trzeba pamiętać o tym, że Polska jest członkiem międzynarodowej instytucji, jaką jest Unia Europejska. Zgodnie z postanowieniami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, prawo takich instytucji jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo przed ustawami. Mając na uwadze zagadnienia poruszane w niniejszej publikacji oraz ich praktyczną przydatność, należy wyróżnić trzy podstawowe akty prawne ustanawiane przez organy prawotwórcze Unii Europejskiej:

1. Dyrektywy;

2. Rozporządzenia;

3. Decyzje.

Dyrektywy to akty prawne, które nie wiążą bezpośrednio państw-adresatów [1]. Są to normy prawne, które muszą być zaimplementowane do prawodawstwa państw członkowskich. W Polsce postanowienia i zalecenia dyrektyw są implementowane w postaci ustaw i/lub rozporządzeń. Implementacja dyrektyw pozwala na harmonizację prawa obowiązującego w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Dyrektywa wywiera bezpośredni skutek w wewnętrznym prawodawstwie państwa członkowskiego tylko wówczas, gdy nie została zaimplementowana we wskazanym terminie lub została zaimplementowana niewłaściwie [1]. Wtedy istnieje możliwość powoływania się na postanowienia dyrektywy. W innym przypadku powoływanie staje się bezzasadne.

Rozporządzenia to akty prawne, które wiążą bezpośrednio adresatów normy prawnej [1]. Nie wymagają one implementacji w postaci wewnętrznych aktów prawnych. Obowiązują bezpośrednio wewnątrz struktur państw członkowskich. Należy pamiętać, że są to akty tylko i wyłącznie wykonawcze (nie stoją wyżej niż ustawy). Na postanowienia rozporządzeń możemy się powoływać w każdej sytuacji, w której rozporządzenie reguluje określone sfery.

Decyzje natomiast to akty prawne, regulujące konkretne i indywidualne przypadki (jednostkowe) [1]. Adresat decyzji musi być zawsze indywidualnie oznaczony [1]. Powoływanie się na decyzje jest dopuszczalne również wtedy, gdy adresat jest inny niż oznaczony w decyzji, jednak w takiej sytuacji, okoliczności muszą być niemal identyczne [1].

Moment obowiązywania aktów prawnych

Bieg obowiązywania aktów prawnych rozpoczyna się w momencie ich ogłoszenia we właściwy sposób tj. w momencie ogłoszenia ich w Dzienniku Ustaw (konstytucja, ustawy, umowy międzynarodowe, rozporządzenia), Monitorze Polskim (uchwały Rady Ministrów, zarządzenia Prezydenta RP, zarządzenia Prezesa Rady Ministrów, regulaminy izb parlamentu), Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej [1]. Zgodnie z prawem, akty prawne uzyskują moc obowiązującą w ciągu 14 dni od ich ogłoszenia, chyba że same stanowią inaczej.

Problemy interpretacyjne

W praktycznym stosowaniu zapisów prawa dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy jest rozumienie tychże przepisów. Dlatego też każdy, kto ma do czynienia
z ochroną pracy pracujących, często nie wie, jaką podjąć decyzję i jakie zalecenie wydać. Problemy rozumienia przepisu prawnego wywodzą się przede wszystkim
z tego, iż są generalnie i abstrakcyjne – „obliczone” na wielorakość zdarzeń
i różnorodność adresatów oraz niejasności i wieloznaczności językowych. Często, aby zachować cechy generalności i abstrakcyjności, nie precyzują sytuacji wprost, pozostawiając ramy interpretacyjne. Zrozumienie i wyjaśnienie wątpliwości dotyczących znaczenia przepisu pewnego powinno ułatwić stosowanie wykładni prawa.

Wykładnia prawa

Wykładnia prawa to zespół czynności zmierzających do ustalenia znaczenia
i zakresu przepisów prawnych [1]. Ma ona na celu usunięcie wątpliwości oraz wydobyciu norm prawnych z często niejasnych przepisów prawnych [2].

Rodzaje wykładni prawa

Wyróżnia się dwa rodzaje wykładni prawa:

1. Wykładnię językową;

2. Wykładnie pozajęzykowe.

Wykładnia językowa to wykładnia, dzięki której interpretujemy przepis prawny literalnie (wprost). Oznacza to, że każde słowo lub zdanie użyte w przepisie prawnym należy interpretować zgodnie z zasadami języka polskiego oraz w rozumieniu języka polskiego. Interpretując więc przepis prawny zgodnie z wykładnia językową należy pamiętać o następujących zasadach:

a) gdy ustalono znaczenie zwrotów (definicje legalne) występujących w akcie prawnym, to zwroty te należy używać tylko w tym znaczeniu [1];

b) interpretowanym zwrotom prawnym nie należy nadawać innych znaczeń niż mają w języku naturalnym [1];

c) do tekstu prawnego nie należy niczego dodawać ani go czegoś pozbawiać [1];

d) znaczenie tekstu należy ustalać w taki sposób, aby żaden element tekstu nie okazał się zbędny [1];

e) specyficzne zwrot prawne należy rozumieć zgodnie ze znaczeniem nadanym im w języku prawniczym [1];

Jeżeli postępując według powyższego algorytmu, nie rozwiązaliśmy problemu interpretacyjnego, wtedy dopiero możemy sięgnąć po wykładnie pozajęzykowe. Do wykładni pozajęzykowych zalicza się:

a) wykładnię celowościową – która polega na ustaleniu znaczenia przepisu prawnego przez odwołanie się do jego celu [1]. Stosując tą wykładnię w rozwiązywaniu problemów bhp należy zawsze pamiętać o podstawowym celu, który zawarty jest w powyższym skrócie bhp – bezpieczeństwo i higiena pracy. Oczywiście należy również pamiętać o tym, że nie wolno wyrządzić więcej szkody niż pożytku, stosując przepis prawa;

b) wykładnię funkcjonalną – istota tej wykładni polega na ustaleniu znaczenia przepisu prawnego przez określenie wszelkich skutków jego zastosowania, pozytywnych jak i negatywnych [1] (zastosowanie osłony na część ruchomą, która ogranicza np. pole widzenia operatora, powodując tym samym utrudnienie procesu technologicznego i większe niebezpieczeństwo, mija się z celem);

c) wykładnię systemową – polega na ustaleniu znaczenia przepisu prawnego jego rzeczywistego miejsca w akcie prawnym [1] (preambuła, część zasadnicza, przepisy końcowe, ustawa, rozporządzenie);

d) wykładnię historyczną – polega na ustaleniu znaczenia przepisu prawnego za pomocą materiałów historycznych dotyczących przepisów wcześniej obowiązujących [1];

e) wykładnię porównawczą – polega na ustaleniu znaczenia przepisu prawnego poprzez porównanie ich z innymi podobnymi przepisami o ustalonym już znaczeniu [1].

Oprócz powyższych wykładni wyróżnia się również wykładnie o mocy powszechnie wiążącej, ograniczonej mocy wiążącej oraz nie posiadającej mocy wiążącej.

Wykładnia o mocy powszechnie wiążącej to wykładnia autentyczna stanowiona przez organ tworzący prawo [1]. Organ taki oprócz tworzenia przepisów, ma prawo również do ich interpretacji.

Wykładnia o ograniczonej mocy wiążącej to wykładnia, która wiąże tylko poszczególne organy stosujące prawo w określonych sprawach [1] (sądy, organy administracji publicznej, organy odwoławcze, Sąd Najwyższy). Orzeczenia Sądu Najwyższego nie mają mocy prawnej powszechnie obowiązującej (choć każdy powołuje się na orzecznictwo Sądu Najwyższego) – wiążą tylko sądy orzekające w konkretnych sprawach lub sam skład Sądu Najwyższego. Wyroki Sądu Najwyzszego mogą jednak być dużym ułatwieniem w podejmowaniu decyzji, ponieważ w razie sprawy sądowej lub administracyjnej, stają się podstawą do wydania decyzji.

Kolizje norm prawnych

W praktyce można natknąć się, iż analiza przepisów prawnych wyklucza siebie nawzajem lub dwa akty przepisy prawne stanowią zupełnie co innego w tej samej sprawie. Przy rozstrzyganiu tego problemu należy stosować reguły kolizyjne, czyli:

a) przepis wyższej rangi ma zastosowanie przed przepisem mniejszej rangi;

b) przepis późniejszy ma zastosowanie przed przepisem wcześniejszym;

c) przepis szczególny ma zastosowanie przed przepisem ogólnym.

Interpretacja słowa ‚powinno’

O ile przepisy z zakresu bhp, które zawierają zwroty typowo nakazujące takie jak obowiązany, należy, nakazuje się, zabrania się, zakazuje się, są łatwo intepretowalne, to największym problemem interpretacyjnym przepisów prawnych z zakresu bhp jest rozumienie zapisów zawierających słowo „powinno”. W praktyce często nie wiadomo, czy słowo to użyte
w danym kontekście wskazuje na wybór, powinność, czy ostry obowiązek zastosowania się do przepisu.

Rozumując przepisy prawne zawierające słowo „powinno” i jego odmiany, należy zawsze pamiętać o wykładni językowej, o której mowa była powyżej. Za słownikiem języka polskiego, słowo „powinno” wskazuje na coś co:

a) jest pożądane, konieczne, żeby ktoś coś zrobił [3];

b) jest spodziewane, przewidywane [3];

c) jest wskazane, żeby jakaś osoba, rzecz lub jakieś wydarzenie spełniały określone warunki [3].

Mając na uwadze powyższe i stosując przepisy w praktyce, po prostu należy rozumieć przepisy ze słowem „powinno” w sposób, wymieniony w podpunkcie a). Rozumie się przez to, że koniecznie należy wykonać obowiązek wynikajacy z określonego przepisu prawnego. Jednak należy mieć również na uwadze to, że nie jest to obligatoryjny przymus. Trzeba pamiętać o tym, aby w sytuacjach trudnych brać pod uwagę wszystkie za i przeciw zastosowania określonego przepisu prawnego. Jeżeli zastosowanie przepisu prawnego wyrządzi więcej szkody niż pożytku np. utrudni pracę, zwiększy niebezpieczeństwo wystąpienia zagrożenia, narazi większą grupę pracowników lub zakład na niebezpieczeństwo tudzież straty, wtedy dopiero można podjąć decyzję o braku konieczności wykonania zalecenia przepisu prawnego.

Słowo „powinno” powoduje największe trudności w rozumieniu przepisów prawnych związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy. Przy rozwiązywaniu problemów związanych
z bezpieczeństwem i higieną pracy, w oparciu o przepisy prawne, które obfitują w słowo „powinno”, należy zawsze mieć na uwadze to, że zrealizowanie okreśłonego wymogu jest pożądane, ale nie nakazane. Jeżeli jest możliwe wykonanie dyspozycji przepisu prawnego, należy się do niej dostosować. Jeżeli jednak występują trudności w realizacji, wtedy można odstąpić od wykonania zalecenia, jednakże zapewniając podobne rozwiązanie majace na celu ochronę zdrowia
i życia pracujących.

Literatura:

[1] Korycki S., Kuciński J., Trzciński Z., Zaborowski J.: Zarys prawa. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006

[2] Nowacki J., Tobor Z.: Wstęp do prawoznawstwa. Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. 2007

[3] http://sjp.pwn.pl/szukaj/powinno.html z dnia 23.02.2015

Sprawdź specjalistyczne publikacje z zakresu bhp i prawa pracy

Masz problem? Skorzystaj z darmowej porady.

Pisz na bezpieczenstwo.pracy.blog@gmail.com

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *